Big Science vergt structurele financiering

Nederland zou jaarlijks 60 tot 75 miljoen euro moeten uitgeven om op een gemiddeld niveau te investeren in big science. Bovendien moet er structurele financiering komen, net als in een aantal andere landen. Dit blijkt uit de studie 'Investeren in onderzoeksfaciliteiten' van het Rathenau instituut. Dit is de tweede studie in een serie van drie die het instituut heeft uitgevoerd in opdracht van de Commissie Van Velzen. (Over de eerste studie verscheen een artikel in ON227).
De Commissie van Velzen was verantwoordelijke voor de roadmap voor Nederlandse onderzoeksfaciliteiten. Roadmaps zijn in opkomst door de grote impact van de Europese ESFRI-roadmap. Ze stellen wetenschap en politiek in staat een gefundeerde beslissing te nemen over faciliteiten die in de komende vijf tot tien jaar moeten worden gebouwd. Een roadmap lijkt onmisbaar in een internationale omgeving waarin steeds meer landen inzetten op grootschalige onderzoeksfaciliteiten.
Het Rathenau instituut heeft bekeken hoe dit soort roadmaps werken in zeven landen. Daaruit blijkt dat hun belang niet alleen ligt in agendasetting, maar dat de manier van financieren een cruciale variabele is. Roadmaps zijn vooral gericht op de grootste en meest complexe faciliteiten die een andere besluitvorming over financiering vergen dan reguliere uitgaven voor onderzoek, apparatuur en infrastructuur. De Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk gebruiken roadmaps als planningsinstrument om prioriteiten te stellen en om informatie te geven over het verloop van projecten. Denemarken, Zweden, Spanje en Ierland maken meer inventariserende roadmaps voor een globale bepaling van investeringsbehoeften en een prioritering op hoofdlijnen.
Kleine landen gebruiken een roadmap om aansluiting te vinden bij geplande ESFRI-projecten. Het lijkt er, volgens de studie op, dat deelnemen in ESFRI-projecten voor kleine landen het belangrijkste strategische doel is. Grotere landen gebruiken roadmaps allereerst voor het formuleren van de eigen strategie, waarvan het binnenhalen van ESFRI projecten onderdeel kan zijn.
Een roadmap wordt, volgens de studie, pas effectief als er budget aan hangt. De zeven onderzochte landen hebben elk een specifiek financieringsinstrument voor big science. De verhouding tussen de uitgaven uit deze instrumenten en de totale onderzoeksfinanciering in deze landen leidde tot een indicatie voor de Nederlandse roadmap: de genoemde 60 tot 75 miljoen per jaar.
De beslissing om in een faciliteit te investeren ligt, volgens de studie, gevoelig, want die heeft invloed op meerdere aspecten van wetenschappelijk onderzoek. De bouw van een faciliteit schept nieuwe capaciteit voor kennisproductie, maar er moet geld worden vrijgemaakt uit andere bronnen om die capaciteit te kunnen gebruiken, zoals de eerste geldstroom of NWO-programma's. Dat geld is vervolgens niet beschikbaar voor andere doeleinden ('opportunity costs'). Een grootschalige faciliteit kan daarom ander onderzoek in hetzelfde wetenschappelijke veld onder druk zetten ('crowding out'). En door het beslag op schaarse middelen oefent een grootschalige onderzoeksfaciliteit ook invloed uit op het onderzoek in andere domeinen.
De studie komt tot een aantal voorwaarden voor structureel investeren. De ontwikkelde procedures van Groot-
Brittannië en de Verenigde Staten kunnen daarbij als voorbeeld dienen:
- Langetermijnplanning op basis van een roadmap die elke twee jaar wordt bijgesteld, inclusief de budgetten.
- Helderheid over de beschikbare budgetten op de middellange of lange termijn. Dit betekent structurele financiering, of in elk geval een vaste procedure die een redelijke kans op financiering geeft. In de financiering moeten de totale kosten van een faciliteit over de hele levensduur worden opgenomen.
- Transparante procedures. Dit schept duidelijkheid over de systematiek van prioritering en financiering, duidelijkheid over wat er van aanvragers en projectleiders wordt verwacht en duidelijkheid over wat zij van de overheid mogen verwachten.
_
Bron: Onderzoek Nederland, nr. 228, p. 5.