Dit is het einde van het wetenschapsbeleid

Dit zegt Arie Rip, emeritus hoogleraar filosofie van wetenschap en techniek aan de Universiteit Twente. „Mijn advies aan premier Balkenende zou zijn om de huidige taken van de AWT en de relaties met de ministeries open te gooien. De AWT en zijn voorganger de RAWB hebben in het verleden goede adviezen gegeven. De overheid zou gebruik moeten maken van de expertise van deze raad, die bestaat uit goedwillende amateurs met een lange carrière en een brede blik op wetenschaps- en technologiebeleid en innovatie. Bovendien zijn de leden bereid er flink wat tijd in te steken. Er zit continuïteit in de onderwerpen die de AWT, en eerder de RAWB, aan de orde stelt, zoals het creëren van focus en massa in het universitaire onderzoek, het stimuleren van innovatie en het landelijk coördineren van het door de overheid gefinancierde onderzoek.”

Rip volgt de internationale ontwikkelingen in het wetenschaps-, technologie- en innovatiebeleid al veertig jaar, een periode die samenvalt met het bestaan van de Raad van Advies voor het Wetenschapsbeleid, en zijn opvolger AWT, de Adviesraad voor het Wetenschaps- en Technologiebeleid. „Ik zie vijf fasen in deze periode. In 1957 werd de westerse wereld wakker geschud door de komst van de eerste Russische
satelliet, de Spoetnik. Dit leidde ertoe dat wetenschapsbeleid werd opgebouwd. Overheden hadden behoefte aan deskundig advies. Nederland was hier relatief laat mee, pas in 1967 werd de RAWB opgericht.”

„In de tweede fase van het wetenschapsbeleid, zichtbaar vanaf 1967 en doorlopend tot 1975, ontstond er bij de overheden in de meeste Westerse landen aarzelingen over een dergelijk adviesorgaan, omdat de verschillende ministeries intussen hun eigen expertise hadden opgebouwd. Nederland kreeg in die tijd een minister voor wetenschapsbeleid die zonder eigen budget de andere departementen moest zien te overtuigen van het belang van coördinatie.” „Tussen 1975 en 1985 fungeerde de RAWB als een primus
inter pares. De raad had een gezaghebbende stem temidden van de vele andere adviezen en suggesties die op het ministerie afkwamen.” In die periode begon de kennisproductie te veranderen; wetenschap en technologie werden gezien als de motor van economische groei. Veelbelovende gebieden zoals ICT, biotechnologie en later genomics, versterkten het opkomende regime van Strategic Science. OCW kwam in 1979 met een nota over het innovatiebeleid, een gebied dat later helemaal werd overgenomen door EZ. Rip:
„Tussen 1985 en 2000 verschoof de rol van de AWT steeds meer naar die van een denktank, en wel over de uitdagingen die het nieuwe regime inhield.”

Rip ziet sindsdien consolidatie van het nieuwe regime, maar tegelijkertijd ook verdere overbrugging van de grenzen tussen wetenschap en maatschappij: „Het wetenschaps- en technologiebeleid is niet langer het monopolie van de overheid. Het beleid wordt ook door andere actoren bepaald, zoals maatschappelijke organisaties en patiëntenverenigingen. De maatschappij zelf wordt een laboratorium waar collectieve experimenten plaatsvinden.” Het gedistribueerde karakter van innovatie wordt steeds duidelijker, zoals bij open source software en open innovatie. De rol van de overheid is minder groot, en in elk geval minder
duidelijk, zegt Rip. „Bovendien is er een structureel probleem. De aangrijppunten voor overheidsbeleid zijn organisaties, kennisinstellingen en bedrijven. Maar de dynamiek, en dus de uitdaging, wordt gevormd door netwerken en open innovatie.” De denktank AWT kan nog steeds met waardevolle inzichten en adviezen komen, maar de vraag is voor wie, zeker nu de centrale overheid niet geadviseerd lijkt te willen worden.

Wat moet de AWT als de overheid niet luistert? „Misschien moet de AWT de vrije adviesmarkt op”, zegt Rip half serieus. Hij wijst op Amerikaanse thinktanks die met achtergrondstudies komen en zich in leven kunnen houden door een basisinkomen uit giften en legaten. Zo'n stap zou passen in een bredere trend waarin de overheid terugtreedt en het veld zichzelf organiseert. Deze trend is zelfs zichtbaar bij NWO , zegt Rip: „Vroeger was NWO een kanaal om overheidsgelden te verdelen. Nu probeert NWO een eigen strategie te ontwikkelen. Het is een operator geworden in plaats van een doorgeefluik. Je kunt daarom stellen dat begin 21ste eeuw het einde markeert van het nationale wetenschapsbeleid. Het toegenomen zelforganiserende vermogen van het wetenschapssysteem maakt centraal georganiseerd wetenschapsbeleid overbodig.”

Sinds de jaren tachtig is het wetenschaps-plus-innovatiebeleid op OCW in de versukkeling geraakt, zegt Rip. De ambtelijke expertise die was opgebouwd is voor het overgrote deel verdwenen. In plaats van die weer op te bouwen zou Plasterk de expertise van de denktank AWT (en enkele andere instanties) kunnen gebruiken. Dat zou betekenen dat de AWT, na zijn midlife puzzel als veertigjarige, in elk geval één geïntereseerd gehoor heeft. "Minister Plasterk heeft wel ambities, maar als hij de verantwoordelijkheid voor een nationaal wetenschapsbeleid naar zich toe wil trekken, moet hij accepteren dat zo'n wetenschapsbeleid veel breder is dan het berijden van enkele stokpaarden zoals het stimuleren van jonge excellente wetenschappers en het zelf laten clusteren van onderzoek.”

Bron: Onderzoek Nederland, nr. 191, p. 4